Home شاعران شعر ایران شعر جهان مقالات language داستان کتاب الکترونیکی فیلم و صدا ویژه نامه ها

Independent poetry                                نخستین سایت تخصصی شعر ایران                                         www.maniha.com

شعر شاعران ديگر  - قسمت اول و دوم

نگارنده : غلامرضا صراف

برگرفته از وبلاگ رقص با کلمات

۱ - بهرام اردبیلی

در اشعاري كه از بهرام اردبيلي در دست داريم ، يك نكته بيش از همه جلب توجه مي كند :
اشعار اردبيلي سطرها و بندهاي بسيار درخشاني دارد كه جملگي از بداهت و سرزندگي تخيلش حكايت مي كنند .، اما اين سطرها و بندها ب ندرت در تعامل همگام با يكديگر به يك شعر متشكل كامل دست پيدا مي كنند . به نظر مي رسد آنچه كه دكتر براهني درباره اشعار اوليه بيژن الهي نوشت : الهي بيشتر شاعر سطرهاي درخشان است ( طلا در مس ،صفحه 1241 ) بيشتر در مورد اردبيلي صادق باشد . چرا كه در نقد ديگري نشان خواهیم داد كه چگونه الهي از سطرهاي درخشان به شعرهاي درخشان رسيد و اين مسير را از اشعاري كه ابتدا در جزوه شعر چاپ كرد تا اشعار مجله تماشا صعودي پيمود . اما اردبيلي همچنان كه رويايي هم گفته است : هميشه همان شيوه بياني خود را صيقل داد ( از سكوي سرخ ،صفه 57)
اردبيلي دو دسته شعر دارد : يكي اشعار شخصي اوست و دسته ديگر اشعاري كه بر اساس شخصيت هاي داستاني ادبيات كهن ايراني و بعضي از اسطوره هاي هندي سروده است .( بهرام اردبيلي مدتي را در هند بسر برد . به لحاظ جامعه شناسي شعري جالب وجه است كه در دهه چهل اغلب شاعران ايراني كه گرايشهاي عرفاني در كارشان مشهود بود سفرهايي به هند و خاور دور كردند سهراب سپهري ، اسماعيل شاهرودي ، بهرام اردبيلي و )
اردبيلي بيشتر در اشعار شخصي اش به آن شعر متشكل و غيرقابل تجزيه دست مي يابد و به تعبير رويايي خلق قطعه مي كند چنان كه شعر را نمي توان جدا از تمام آحادش خواند و لذت برد . يكي از اين اشعار همان شعر ذوذنبي بر خاكاست كه در همين وبلاگ آن را خوانده ايد . ديگري شعري است كه در آن هم مفردات و تركيبات شعر با يكديگر ارتباط دروني دارند و نخي نامريي اما محكم آنها را به يكديگر وصل مي كند : شعر حلقه ي افق

1


سوار ،
با خنجري از ابريشم
عاج ، پيچيده بر ترمه ي برفي
شمشادي كه بلند نيست ، مطول است

2



بي گمان ،
تو براي مداواي انزواي من
مرگ را بايد در استوايي ترين قاره ي آفتاب
كه مشرق نوبنيادش را
از تكان كتف هاي گندمگون من
خواهد شناخت
از عزيمت خود شرمگين كني .

3



نه ، نه ، نه ،
تو تنها اقلقياي يادبود مني
كه به خاطر مزار نروييده اي .

4



تابوتي از مفرغ
كه در باران ها زنگ نمي زند و بر شانه ها
به سبكي ي ستاره ي ستواني روستازاده ست ،
در فرصت اين شمشاد
تشييع مي شود
و با صفير خاموش چشمي

مثلث تنهايي ام به هم مي ريزد .

در جاي جاي شعر بيان خاص و غيرمقلدانه اردبيلي را مي بينيم . به نظر مي رسد اردبيلي به اين تعريف از شعر شعر ناميدن دوباره اشياء است اعتقاد دارد . شمشادي كه بلند نيست ، مطول است . صفت مطول را به جاي بلند براي شمشاد مي خواهد . اردبيلي تقريبا در تمام اشعارش ابتدا يك صحنه آرايي يا طرح وضعيت مي كند و آنگاه مي سرايد . در اين شعر سطرها نوعي ارتباط دروني با يكديگر يافته اند . پاساژهاي ارتباطي محذوف است تا در سپيدخواني متن توسط خواننده كشف شوند . حلقه ي افق هرچند به درخشندگي و يكپارچگي ذوذنبي برخاك نيست ، اما توانسته به كليتي شعري دست يابد . به شعري از اشعار دسته دوم بهرام اردبيلي مي نگريم :

پيكر دوم از هفت پيكر
شبانه ليلي به بازخواني
ي قيس


گيسو به باد پيچيده بانوي قيس
شفا مي طلبد
از در درهاي باديه .

ياشه مي گذرد
شبق از گيسويش
عشق ،
در حجله گاه خليفه.

كاسه در كاسه صف كشيده به دريوزگي
كه هلاهل
در مطبخ بازرگان .

شانه ي انگشت
به شن مي كشد
شاخه به شاخه
زيتوني رنگ .

هان اي كمند تافته
قد بيفراز
تا كجاوه ي اول .
بازگشت

عشق در قبيله ي من
خنكاي برف است و
شعور ضمني آب .

هفت دروازه ي آسمان
از آن هفت پيكر ناظم
من اگر كفني داشتم
نگاه ليلا مي كردم و
مي مردم .


همان طور كه ملاحظه مي كنيد فواصل بين هر بند به يكپارچگي شعر لطمه زده است . اردبيلي زياد تقطيع مي كند و همين تقطيع به بند بند شدن شعر او مي انجامد . اما هر بند به خودي خود زيباست . بيان مهيب و اسطوره گون اردبيلي در جاي جاي شعر پرنيرو نفس مي كشد . نبض شعر او قوي است اما حيف كه لاينقطع و مداوم جريان نمي يابد .
عشق / در قبيله ي من / خنكاي برف است و /شعور ضمني آب
تعبير بكر و خاص اردبيلي از عشق است كه همچون تعبير بديهي و ويژه احمدرضااحمدي در هواي گرم / عشق ما تعارف پنير بود و /قناعت به نگاه در چاه آب ( وقت خوب مصائب ، 1347) نمي توان برايش بديلي در شعر معاصر متصور شد . و يا سطور پاياني شعر من اگر كفني داشتم /نگاه ليلا مي كردم
و / مي مردم . بسيار زيباست .
بهرام اردبيلي به حالتهاي ترك و طغيان رسيد و شعر را رها كرد
( يدالله رويايي ، ماهنامه كلك شماره 21 )
حيف و صد حيف از يك چنين ذهن سرشار و پرباري .


قسمت دوم : ا

شعر ديگر شاعران ديگر : پرويز اسلامپور

 

پرويز اسلامپور خوش اقبال ترين شاعران اين گروه در چاپ كتاب بود. از او چهار كتاب شعر در دست است كه نگارنده دو تاي آنها را در اختيار دارد . عناوين اين چهار كتاب به قرار زير است :

 

     وصلت در منحني سوم  1346 تهران

       نمك و حركت وريد 1347 تهران

      سطح شبح در سفر پاك  1349

        پس حس خداوند نجاتم مي دهد 1349 تهران

 

اسلامپور را شايد بتوان حجمي ترين شاعر اين گروه دانست ؛ حشر و نشر دائم او با يدالله رويايي و دفاع هميشگي او از شعر حجم او را پس از رويايي به عنوان محكمترين و ثابت قدم ترين مدافع و تئوريسين شعر حجم معرفي مي كند . رويايي درباره او گفته است : در دوره هاي مختلف شيوه هاي بياني مختلفي را تجربه مي كند و در بعضي موفق و راضي و در بعضي ديگر لجوج و جستجوگر پيش مي رود .

خود پرويز اسلامپور در باب تاثيرپذيريها و دلبستگي هاي ادبي اش از مولوي ،  رويايي  ،فريدون رهنما و بهمن فرسي نام برده .

اصولا شعر اسلامپور از شعر تمام شاعران اين گروه ( و حتي از شعر خود رويايي هم ) پيچيده تر و غامض تر بود كه در مواردي اين پيچيدگي به تعقيد هم مي گرائيد . براي نمونه به اين شعر او توجه كنيد :

 

ذائقه ي كوفته ي كوير

زير سم ماه

اينك چه شوكتي از سنگر

هنگام كه دشت

روياي نمك را / در فك نعنا

                                  خرد مي كند

ذائقه ي خوابزده ي گوزن

كه تا ظهر باطل

                   سم مي كشد

                                                             (از نمك و حركت وريد بي شماره صفحه ) 

 

تخيل اسلامپور ، تخيل منحصربه فردي بود و تاثير كار او را مي توان بر اشعار هوشنگ صهبا (انسان شيشه اي) و احمدرضا چه كه ني ( نفس زير لختگي )مشاهده كرد . هرچند آنها تاثير اسلامپور را در شعرشان تبديل به تصنع كردند و به مهارت تكنيكي و قدرت بياني او هم دست نيافتند .

يكي از مهمترين ويژگي هاي مضموني شعر اسلامپور كه او را با ساير شاعران اين گروه هم رديف مي كند علاقه ي او به پرداختن به شخصيت هاي اساطيري داستان هاي شاهنامه است ( همانند بهرام اردبيلي ، هوشنگ چالنگي ، محمود شجاعي ) و الحق كه در اين زمينه شعرهايش از بقيه آنها خواندني تر است ، براي نمونه به اين شعر او توجه كنيد :

 

چشمهاي فصل

آمده از هيولاي سنگ

تا فراخي ازدحام زخم

                                كودن

سياووش از ديارهاي طبيعي مي آيد

                               از ديارهاي مطهر -

تا در اعماق فصلهاي جادوگر

چاله هاي مستور مردگان ترديد را

                                               نبش كند .

 

تاثير فريدون رهنما بر شش شاعر اين گروه و هم بر شاعران موج نويي ديگري نظير محمدرضا اصلاني ، اميرحسين رسائل ( كه به تازگي مرحوم شد )، هوشنگ آزادي ور و انكارناپذير است . احمد شاملو درباره  رهنما گفته است :

حق رهنما بر گردن شعر معاصر فارسي ، مثل حق گمشده كريستف كلمب بر آمريكاست . ( نقل از حافظه )

و سهم رهنما در توجه دادن و سوق دادن فكر شاعران اين گروه به اساطير كهن ايراني و اشعار شاعران كهن خاصه شاهنامه فردوسي انكارناپذير است . رهنما خود از شيفتگان فردوصسي و شاهنامه بود .

يكي از تجربيات پرويز اسلامپور شعر سرودن دو نفره ( همراه با يك شاعر ديگر) بود . كه از آن ميان دو نمونه با يدالله رويايي و بيژن الهي در دست است . به اين شعر كه دستكار پرويز اسلامپور با يدالله رويايي است ، توجه كنيد :

 

مي پرد با پر پوست

گوشت ،

برهنه حرمت گوشت را

مي گوئي

وقتي كه با تني از پر

عزيمت پوستم را

پرواز مي دهي .

                                                           ( لبريخته 52 )

 

اسلامپور علاقه وافري هم به نمايشنامه نويسي داشت و از بهمن فرسي به عنوان يكي از كساني كه به او دلبستگي دارد ، نام برده بود . و در آخر كتاب وصلت در منحني سوم تبليغ نمايشنامه شعري در سه پرده آگهي شد كه البته روي چاپ نديد .

همانگونه كه در ابتداي اين مقال گفتيم ، اسلامپور را بايد بعد از رويايي پي گيرترين و سر سخت ترين مدافع شعر حجم به شمار آورد . هرچند حرفها و گفتگوهايش در اين باره با رويايي تا حدي مبهم بود و زبان رويايي در نقد و تشريح تئوري هاي اين گروه ، با همه ي غموض دربرابر زبان نقد اسلامپور ساده و روان به نظر مي رسيد . به عنوان مثال اسلامپور در بيانيه ي شعر حجم مي نويسد :

 

حجم سكوي پرتاب است ، و ظرفيت پرتاب هاي دور جهان هاي ناپيداي شعر .

پرش از حجم ، روحانيت افتادن است ، و حجم فضاي اين روحانيت . به مثابه آن نيروي جادويي ايماني است كه پرش هاي سفينه هاي دورپرواز را در اراده ي خداوندي مي آورد .

( بررسي كتاب ، شماره ي 4 )

 

كه در واقع كلامي خودبسنده است و حالت تبليغي آن بيشتر از حالت روشنگرانه يا القايي آن است .

 

دل

پذيرشي برين استخوان

كه نمي سوزد ، بل

خود مرهمي است بر حسد

 

شاهزاده دعا به بازوش بست و

مرد ديواني نگيني درشت

                                   به سينه ش

و ديگر ، نور را به سابقه ي ذهن

روشنا نپندار

اين تيره گي را ، به ارمغان روزي بايسته ،

                                                        بپذير

پس كيست تا به نگيني رامش كني و

به آغلي

                 سر بر آستان آوريش

و آن سان دست بر گلوش بدار

 تا لرزه هاي تن من

زورق حركتي باشد ، كه به خسرانه پيش مي تازد ، و بندر

به حركتي نارسا

                 زنگ برمي دارد

و در اين حال

كوليان را ، نيز ـ

                        از ياد مبر

چشم در چشم ، و گلوش كه مي درد زير بار نگيني و آيه يي ـ

و اينك قلبش

كه با دو راه سياه و سرخ

                                 چه به ژرفا مي رود

ايني به سياه ، كه به جهنم بازوش تب ، و

آني سرخ ، كه حركت را به نياز

 

و من دانستم ، بر بستر خون و نجات

ديوانه ترين زنگوله

                 به گوشهاش مي نوازد

و اين به آن مي ماند

كه دشنه يي برگيري و قلبي بكاري

                                                           خود از اين كف ، پس

                                                           زنگارم ،

                                                           نگيني زرد و نامي مركب

                                                                                                 بر آن باشد

                                                           كه بر انگشت نهي و حكم راني .

 

( نقل از دفترهاي روزن ، شماره 3 )

 

 

   

 

 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نقشه ی مانیها مواضع مانیها معرفی کتاب دریافت فونت درباره ما تماس با ما

Copyright 2003-2004 All Rights Reserved for " maniha " The independent poetry' website